Start ] Omhoog ]

De mens en zijn verhaal

De theoretische en filosofische basis van de narratieve zelfhulp en therapie

Frans E. J. Gieles, 2016 (b)

Een eerste poging, essay

Om de theoretische en filosofische onderbouwing van de narratieve zelfhulpmethode te schetsen, hier nog slechts weergegeven als "een eerste poging, essay", moeten we beginnen bij de filosofische achtergrond. Pas van daaruit is de narratieve theorie en therapie logisch, gevolgd door de narratieve zelfhulpmethodiek, die in "Het verhaal dat verteld mag worden" geschetst is. Er volgen hierna nog meer versies, steeds met dezelfde bestandsnaam. 

De belangrijkste bron hiervoor zijn de boeken van Jan Olthof (2009, 2012) over de narratieve methode/therapie en de onderliggende visie op "de mens als verhaal". Voor de filosofische basis hiervan verwijst Olthof vaak naar Gilles Deleuze, een Franse filosoof (1925-1995). Op zijn beurt verwijst Deleuze naar een reeks andere filosofen, onder wie Hume, Spinoza, Nietsche, Wittgenstein, Foucault, Bergson, Proust, Badiou en anderen. We bevinden ons dan in het postmodernisme en het constructivisme. Ik voeg er Jung en Buber aan toe. Hier wordt nog op gestudeerd.

Een filosofische onderbouwing ...

... van een theorie en een methodiek begint met twee kwesties: ontologie en epistemologie, respectievelijk 'Wat is het zijn van de mens?' en 'Wat is kennis?'

Het zijn van de mens ...

... is hier: het altijd onderweg zijn; de mens als nomade, de mens als uniek dynamisch, zich ontwikkelend wezen met een eigen verhaal over het eigen leven: de homo fabulans, de verteller van verhalen, inclusief details, gevoelens, zingeving en verbeelding. 

'Worden' is voor de mens essentiŽler dan 'zijn'. Hoe de mens nu is, zo is hij morgen al niet meer. Hoe hij geweest is, dat is in zijn geheugen al veranderd in een beeld, beÔnvloed door het heden en de verwachting van de toekomst. Hoe hij wil worden, dit is belangrijker. De mens is meer 'gebeuren' dan 'zijn'. Het spreekwoord "Eens een dief (dader), altijd een dief (dader)" gaat niet op.

De kennis van de mens ... 

... is ook niet statisch maar dynamisch, ontwikkelt zich voortdurend. Objectieve kennis van 'De Waarheid'? Vergeet het maar! Ja, van sommige materiele dingen of aspecten van de natuur, maar niet over de mens zelf. De werkelijkheid is multi-interpretabel en kan beschreven worden vanuit een veelheid van perspectieven. Water is H2O, maar ook lekker fris of een groot gevaar; een poes is een zus-en-zo zoogdier van die klasse, maar ook een gezellige huisgenoot. Een boek is een pak papier met letters, maar kan ook een wijze levensles zijn. Het is maar hoe je er naar kijkt. 

Het is de mens die zich een eigen verhaal over het eigen leven schept, de mens als verhaal, met elkaar chronologisch en dynamisch opvolgende hoofdstukken: 'gebeuren', 'worden'. De essentie van een verhaal is dat het verteld wil worden; een verhaal is per definitie dialogisch, tussenmenselijk (Olthof & Vermetten 1994, Deleuze in Romein e.a. 2009). Het tussenmenselijke is essentieel voor de mens (Buber 1954-2007). Het tussenmenselijke zien we concreet terug in de dialoog, maar ook in de stiltes in de gesprekken, die juist vruchtbaar zijn.

Alle kennis komt voort uit ervaring, empirie. Vanuit de omgang met - niet alleen observatie van - de dingen, dieren en mensen vormen we ons begrippen in een mentaal maar ook sociaal proces dat niet statisch maar dynamisch is, ook nomadisch dus. We komen nooit, of maar zelden, verder dan een altijd voorlopige subjectieve of hooguit intersubjectieve interpretatie van de werkelijkheid - zoals wij die waarnemen dan. Een bij ziet meer kleuren dan wij, een olifant hoort heel wat meer dan wij. Een slaaf ziet de werkelijkheid anders dan diens meester, een kind anders dan diens ouders. 

Deleuze noemt dit het transcendentaal empirisme, een ogenschijnlijke tegenstelling, maar het gaat om de combinatie van het empirisch werken, dat het bij immanentie houdt, en gelijktijdig het zoeken naar de kern, de grote lijn, de abstractie, het wezen van dezelfde verschijnselen op het niveau juist boven die verschijnselen, dus in die zin transcendent (Deleuze in Romein c.s. 2009).

Om de werkelijkheid echt te kunnen verkennen, waar te nemen en te interpreteren, is ontmoeting nodig, dus het afzien van macht. Je zult de machtsvrije dialoog (van Habermas, Buber e.a.) aan moeten gaan; je met de ander moeten verbinden en samen naar de werkelijkheid gaan kijken met een zoekend oog zonder alwetendheid te pretenderen of jouw interpretatie bij voorbaat beter te achten.

Welke kennis heb je nodig om een medemens te helpen? 

In de spelkamer van de therapeut met een angstig kind doet water als H2O niet ter zake; hier is water iets waarin je kunt verdrinken - of, stelt de therapeut voor, ook  mee kunt spelen, kunt indammen. Zelfs het bestaan van duivel, heks of God doet niet ter zake: hier telt de beleving van het kind, van dit kind. 

Wat is hier kennis? Wat is hier de epistemologie? Deze is dat kennis, zelfs waarheid, nooit objectief vast ligt, niet vast kan liggen, maar altijd multi-interpretabel en fluÔde is. Er kunnen heel goed meerdere subjectieve waarheden naast elkaar bestaan die allemaal even waar zijn Ė en die zich allemaal blijven ontwikkelen, dus nooit Ďvastgesteldí mogen worden.

"Een mythe [hier: verhaal] is individueler en geeft het leven nauwkeuriger weer dan de wetenschap, die met met doorsnee-begrippen werkt. Deze zijn te algemeen om de subjectieve veelvormigheid van een individueel leven recht te doen. [...]
Ik vertel verhalen [hier: de cliŽnt vertelt verhalen]. Of ze waar zijn, dat is niet het probleem. De vraag is alleen: is het mijn verhaal, mijn waarheid [hier: van de cliŽnt]?" (Jung 1961 enz. blz 15)

De genoemde postmodernen halen ook vaak Nietsche aan: de mens als reizende nomade (of profeet) met een zich ontwikkelende, nooit absolute kennis, met slechts een verre vage horizon en slechts vragen naar Ďwaarheidí, anderen zeggen 'de wil tot waarheid'. 

Het postmoderne denken 

Dit is de epistemologie van de postmoderne filosofie, waar we ook de ontologie van herkenden. 

  • Het modernisme zegt: Alles ligt nu wel vast of dit komt binnenkort nog wel.
  • Het postmodernisme zegt: Niets ligt vast. 

Deleuze verzet zich tegen elk dogma en pleit voor wat hij noemt differentieel (of: differentie) denken: oog hebben voor de verschillen en deze accepteren Ė hier: tussen mensen. 

Een belangrijke auteur is hier Foucault, veelvuldig aangehaald in de hiervoor genoemde literatuur. De waarheid wordt gezocht in de discours (anderen zeggen: het discours). Dit is een tussenmenselijk gebeuren. In het tussenmenselijke speelt macht een rol; hier de macht om een bepaalde mening als waar te bestempelen en daarmee de ander te labelen. ĎU bent afwijkend, gestoord, psychiatrisch ziek, een delinquentí. 

  • (Foucault, o.a. Foucault in Lambrechts 1982 en in Deleuze in Romein e.a. 2009; Foucault 1961Ö2001). 
  • Of: ďMaar meneer, u bent een dader!Ē (Gieles 2006).

Bij die interpretatie kan dus macht een rol spelen. 'De deskundige' meent het gelijk aan zijn kant te hebben. De forensisch-psychologische expert meent de waarheid beter te kennen dan zijn cliŽnt met diens denkfouten, diens afwijkend en gestoorde gevoelsleven en diens ongewenst gedrag, dat dus veranderd moet worden.

Hierover kunnen we in dit verband zeggen: de therapeut heeft niet 'de pedofiel' in zijn spreekkamer, maar altijd en alleen 'deze unieke mens met pedofiele gevoelens en nog een heleboel meer'. Aan statistiek, aan gemiddelden en statische cijfers, heb je hier niets. 

Dit wordt pijnlijk geÔllustreerd in het boek van Lťonie Holtes (2013, blz. 109): 

"Het beste wat ik kon doen [voor de risicotaxatie] was vertrouwen op de statistieken. Laag recidiverisico, luidde mijn uiteindelijke conclusie. [...] Maar hoe zorgvuldig ik deze risicotaxatie ook had opgesteld, ik geloofde er zelf niets van." 

In het zelfde boek geeft zij het gebrek van haar opleiding (tot psycholoog) aan: geen Freud, geen Jung, geen therapie, alleen 'harde wetenschap': statistiek, cijfers, tests, gemiddelden - vaststaande feiten; niet vertrouwen op het gesprek met de cliŽnt/patiŽnt en vooral niet op het eigen gevoel. Hieronder zult u iets heel anders lezen. Schrijver dezes is ook heel anders opgeleid. 

De benodigde kennis is hier de door empathie verkregen kennis over en het begrijpen van deze unieke en dynamische nomadische mens op dit moment en op de manier waarop deze mens zijn situatie, zichzelf en zijn leven betekenis gaf en nu geeft.

Korter gezegd: aan het eigen en authentieke verhaal. Laat dit dus vooral verteld mogen worden.

Narratieve theorie en therapie 

Het paradigma 

Het narratieve paradigma voor therapie is ...

  • "... een proces waarin een cliŽnt wordt geholpen een verhaal over zichzelf te ontwikkelen of te hervinden." 
  • "Problemen en symptomen zijn op te vatten als verhalen over onszelf en de werkelijkheid die verloren zijn gegaan, die niet meer worden gehoord of mogen verteld" (Olthof & Vermetten 1994, p. 25).
  • "De werkelijkheid wordt hier opgevat als een narratieve werkelijkheid, een werkelijkheid met een verhaalkarakter. Dat wil zeggen: de werkelijkheid heeft geen objectief bestaan dat onafhankelijk is van de waarnemer als verteller."
  • "De aanspraken op waarheid worden opgegeven, evenals de aanspraken op een deskundig en objectief weten dat het waarheidsgehalte van een vertelde werkelijkheid zou kunnen vaststellen" (idem blz 26).

Waarnemen betekent onderscheid maken, grenzen trekken die ook gemeenschappelijk kunnen zijn, het geven van namen binnen een context. Zo'n naam kan zijn 'heks', 'terrorist' of 'pedofiel'. 

Intussen neemt de waarnemer ook zichzelf waar. Zo construeert de waarnemer zijn of onze werkelijkheid. Dit is in eerste instantie een existentieel proces, pas later komt de ratio aan bod. Dan is ook deconstructie en reconstructie mogelijk, bijvoorbeeld in een therapie. De therapeut nu observeert de cliŽnt niet, hij neemt deel aan de eigen en unieke wereld van de cliŽnt (idem blz 34 en hiervoor). 

"De deelname van de beide partners is principieel onmisbaar." (Buber 1954 ev, blz 138)
"De werkelijkheid van dit gezegd-krijgen, is een geheel andere dan die van het beschouwen en het observeren." (idem, blz. 81)
"Leven is aangesproken worden" (idem blz 82)
"De dialogische grondbeweging is de toewending." (idem blz. 101)

Valkuilen 

Hierbij noemen de auteurs vanuit de literatuur zeven valkuilen voor de therapeut (Olthof & Vermetten 1994, blz 35 ev.), waaronder het zoeken naar bevestiging van de eigen opvattingen, naar bewijs en naar oorzaken. Kort gezegd: Pas op dat je jouw kijk op de werkelijkheid de enige objectieve en valide kijk vindt. Hier anders en specifieker gezegd: veronderstel geen 'denkfouten' bij de cliŽnt, wees eerder attent op je eigen 'denkfouten'. Sluit je aan bij de structuur en de zin- en betekenisgeving van de cliŽnt. Informatie die hier niet bij past, wordt toch niet opgenomen. 

Controle is een illusie, ... 

... want onmogelijk. Verandering kan alleen vanuit de cliŽnt zelf komen; niet door de invloed van de machthebbende toezichthouder of behandelaar, alleen het besluit tot een antwoord van de minder machtige cliŽnt (idem, blz 40 ev). Macht roept verweer op, zelfs haat en woede, schijnaanpassing, geen verandering of consensus. Therapie is geen leerproces maar een ontwikkelingsproces - en jezelf ontwikkelen kun je alleen zelf. Pas met behoud van de autonomie van de cliŽnt kan er iets nieuws ontstaan.

  • "Ach, die behandeling ... het zegt mij niets. Ik laat het gewoon langs mij heen glijden."
  • "Je wordt daar behandeld als een kleuter. Je mag alleen zeggen en vinden wat zij zeggen en vinden."

Dit zijn citaten van mensen die een cognitieve gedragsbehandeling moesten ondergaan. De narratieve werkwijze levert een alternatief: het opbouwen van

  • een verstandhouding, 
  • gedeeld begrip met behulp van taalhandelingen, in het bijzonder de machtsvrije dialoog (Habermas); 
  • gedeeld bewustzijn (Olthof); 
  • een conversatiedomein of 
  • een open interactieve ruimte (Olthof), een tussenmenselijke ruimte (Buber). In die ruimte kan ontwikkeling ontstaan in een dynamiek die zichzelf stuurt, die we dus ook niet kunnen, dus ook niet moeten willen controleren: 'No control but care'

Tussenmenselijke ruimte scheppen 

"Op de echtheid van het tussenmenselijke komt het aan - waar deze ontbreekt, kan ook het menselijke niet echt zijn." (Buber 1954 ev, blz 142)
"De eerste voorwaarde voor het ontstaan van een echt gesprek is dat elk zijn partner als deze mens, ja als juist deze mens bedoelt. [...] Ik aanvaard de mens die ik waargenomen heb, zodat ik in staat ben mijn woord in volle ernst tot hem, juist als hemzelf, te richten." (idem blz 145)
"Dat geen van de partners zich de ander wil opleggen, is zonder meer de [...] vooronderstelling van het tussenmenselijke." (idem blz 153)

De therapeut accepteert het perspectief van de cliŽnt; ook zelf heeft hij een eigen perspectief. In de dialoog tussen beiden kan een ruimer perspectief ontstaan, een metaperspectief, dat gedeeld kan worden en dat uitzicht geeft op een beter perspectief, een eerst gedeconstrueerde en dan gereconstrueerde werkelijkheid die meer perspectief biedt op een betere toekomst. 

In een gezinstherapie is het al niet anders: alle gezinsleden moeten hun eigen verhaal kunnen doen vanuit hun eigen perspectief. Er dient ruimte te zijn voor de negatieve (aspecten van) de verhalen; ook 'ik hŠŠt mamma!' moet verteld kunnen worden. Anders gezegd: ook de schaduwkant moet 'aan het licht' kunnen komen. Hieruit is dan een breder perspectief te destilleren dat door alle gezinsleden gedeeld kan worden; ze kunnen weer verder met elkaar.

Symptomen ... 

... kunnen een metafoor zijn van een van de bewuste persoonlijkheid afgesplitst deel; men spreekt dan van dissociatie. Deze symptomen

"vertellen een verhaal dat, zo het al verteld mag worden, de relatie onthult tussen deel en geheel en zicht biedt op de dreiging waaraan het geheel blootstaat. [...] Het symptoom moet zijn verhaal kunnen vertellen" (Olthof & Vermetten 1994, blz 52, 53).

Ook de therapeut ... 

... kan aan afsplitsing doen, namelijk door de cliŽnt te beschouwen als een werkelijkheid die los staat van hem/haar als waarnemer; de cliŽnt wordt geobserveerd en voorzien van een diagnose. Deze kan gezien worden als 'wezenlijk anders dan ik (gezond), dus gestoord. Hierbij speelt macht een rol, de macht om te bepalen wat gezond en wat gestoord is - zegt Foucault. 

"De psychotherapeut moet echter niet alleen de patiŽnt begrijpen; even belangrijk is dat hij zichzelf begrijpt." (Jung 1961 enz. blz 120)

[Samengevat en ingekort:]
De arts dient de archetypen ook uit eigen ervaring te kennen, anders heeft hij alleen een "intellectueel begrip". "Hier beginnen - niet alleen voor de arts - de bedenkelijke dwalingen, waarvan een van de eerste de intellectuele greep naar de macht is." 
Men werkt dan met "ogenschijnlijk veilige, kunstmatige, maar zuiver tweedimensionale [...] begrippen, die de werkelijkheid van het leven [...] toedekken." Hierdoor ontneemt men "al het substantiŽle aan de ervaring, die daardoor alleen maar een naam krijgt."
"De geest leeft echter niet in begrippen, maar in daden en feiten."
(Jung 1961 enz. blz 130)

"Klinische diagnoses zijn belangrijk omdat ze een zekere oriŽntering geven, maar de patiŽnt heeft er niets aan." (Jung 1961-1976-1994, blz 113.)

[Ingekort citaat:]
"Het onderricht in de psychiatrie [in zijn leertijd] was er op gericht ... te abstraheren van de ... persoonlijkheid. Men stelde zich tevreden met diagnoses, ... symptomen en statistieken. [... Het ging] de artsen niet om ... de mens, de individualiteit [... maar om ...] 'etiket', diagnose en daarmee was het geval grotendeels afgedaan." (Jung idem. blz 106)

"In veel [...] gevallen heeft de patiŽnt een voorgeschiedenis die niet verteld wordt [curs. FG] en die gewoonlijk niemand kent. Voor mij begint de eigenlijke therapie pas na het onderzoek van deze persoonlijke geschiedenis. Ze is het geheim van de patiŽnt waar hij aan ten onder is gegaan. Tegelijk bevat zij de sleutel tot zijn behandeling. De arts [...] moet vragen stellen die de gehele mens betreffen en niet alleen zijn symptoom." (Jung idem blz 108)

"... [diagnose:] de katatonische vorm van een dementia praecox. Dat zei mij echter niets, want het gaf niet de minste aanwijzing voor de betekenis [curs. FG] en het ontstaan van de merkwaardige bewegingen." (Jung idem blz 114)

"Men vroeg zich nooit af wat de fantasieŽn van een patiŽnt betekenden en waarom bijvoorbeeld de een meende door de jezuÔeten achtervolgd te worden, de ander dat de joden hem wilden vergiftigen en een derde dat de politie hem achterna zat. Men nam de inhoud van de fantasieŽn niet serieus, maar sprak [... slechts ..] over 'vervolgingswaan'." (Jung idem blz 116)

Dit afsplitsen van het symptoom kunnen we zien gebeuren als de cliŽnt 'een pedofiel is' en zo genoemd en slechts zo benaderd wordt. De therapeut is dit niet; 'de pedofiel' wordt als apart neergezet, los van de therapeut. Als de cliŽnt hierin meegaat, splitst deze 'de pedofiel in zichzelf' ook af als apart. Als de therapeut hierin meegaat - 'maar meneer, u hebt een stoornis!' - maakt deze de afsplitsing alleen maar erger en gaat deze een eigen leven leiden. We zagen dit bij de hele colonne 'innerlijke monsters' bij de deelnemers aan de JORis-groepen. Of 'uiterlijke monsters': 'Ik ben eigenlijk Jan en John, los van elkaar - en John wil ik niet tegenkomen': de dissociatie is compleet. 

Zelfacceptatie ... 

... is dan toch een beter doel dan het tot zwijgen verdoemen van deze 'monsters'. Zelfacceptatie begint met het als geheel geaccepteerd worden door betekenisvolle anderen: de ouders van onze twintigers, de therapeuten, de gespreksgenoten. Dit vereist dan weer het eerder genoemde differentie denken, dat accepteert dat verschillende betekenissen, waarheden, pluriform naast elkaar kunnen en mogen bestaan. De betekenisvolle ander ziet dan af van de macht tot labelen en gaat een machtsvrije dialoog aan waarin gepoogd wordt het afgesplitste aspect weer een plaats te geven in het geheel (Olthof & Vermetten 1994, blz 54 & 55) - en met de machtsvrije dialoog zijn weer terug bij Habermas en Buber.

Tangentieel handelen 

De therapeut raakt en ontmoet het cliŽntsysteem, diens betekenissen, relaties enzovoorts, maar maakt hier zelf geen deel van uit. Evenmin infiltreert hij in het cliŽntsysteem. Hij is geen change agent, geen controleur, hij ziet af van een waarheidsclaim en van de macht tot definiŽren. Dit voorkomt dat de cliŽnt de behandelaars - plus de reclassering - ziet als een vijandig systeem met 'vijandige' betekenissen en een claim op waarheid, waar hij zich tegen afzet. Uit het leven, de praktijk, gegrepen:

  • "Meneer, wij kennen hier geen 'vriendjes', alleen 'slachtoffertjes'."
  • "Meneer, wij kennen hier geen soft porno, alleen porno, dus misbruik."

De tangentiele handeling is het raken, ontmoeten van de ander, zonder de structuur van de ander te bedreigen. De cliŽnt blijft hier autonoom, net zo autonoom als de therapeut. De therapeut stelt zich bescheiden op, naast de cliŽnt. In deze tussenmenselijke ruimte kan een samen kijken ontstaan vanuit een consensueel domein met een gedeeld probleem. De therapeut laat zich leiden door de sleuteluitspraken van de cliŽnt. Door deze citaatsgewijs te herhalen en te vatten in metaforen, bevestigt noch ontkent hij het cliŽntsysteem van betekenissen, waar hij geen deel van uitmaakt, maar wel samen naar kijkt. 

Hij neemt het cliŽntverhaal serieus, neemt de cliŽnt niets af. Hij staat eerst stil bij de werkelijkheidsdefinitie van de cliŽnt ('vriendje'), voegt zich in in de wereld van de cliŽnt. Pas daarna kan de cliŽnt nieuwe informatie of een voorstel tot een nieuwe visie in zich opnemen. Hij zoekt niet eens naar 'denkfouten'. Hij loopt mee met de cliŽnt, voegt zich in het verhaal en zoekt naar mogelijkheden, uitwegen. Hij bevraagt het cliŽntsysteem en zoekt naar wendingen in het verhaal - een uitweg uit 'de gesloten donkere kelder', een gesprek met 'het monster', ruimte om dit eens aan een touwtje uit te laten.

  • Tijdens mijn eigen therapie droomde ik van een enge olifant in een kelder, achter een dik hek, die gevaarlijk brieste; hij wilde er uit, maar was gevaarlijk! Een droom later laat ik de olifant aan een touwtje uit op een grasveld; de olifant loopt rustig en tevreden mee (Gieles 1996).

Aldus, met mijn voorbeelden, Olthof & Vermetten 1994, hoofdstuk 4 en blz 87. Zij noemen als bronnen het structuurdeterminisme van Maturana en de utilisatiebenadering, 'pacing and leading', van Milton Erikson, die ik vooralsnog niet heb geraadpleegd.

Het narratieve weten 

We zijn hier beland in het postmoderne denken, waarin 'de' werkelijkheid heeft plaats gemaakt voor 'de vertelde werkelijkheid' en 'het narratieve weten' - we hebben geen andere werkelijkheid. We zijn zoals we vertellen wat we zijn, waarna in een dialoog verkend kan worden wie we willen worden

De vertelde werkelijkheid is subjectief en afhankelijk van de context, de gemeenschap en de cultuur waarin we leven. Er is geen vast meetpunt, 'DE Waarheid' genaamd. Er is een eigen verhaal, dat echter versmald kan zijn, gereduceerd tot wat verteld mag worden in het dominante vertoog, dat verhalen verbiedt en dus 'versteent';  dat scheidt wat 'rede' is en wat 'waanzin' is in 'het dominante weten'. Dit dominante weten dient bevraagd te worden. Het moet de weg af gaan leggen van 'waarheid, zijn' naar 'gebeurtenis, worden'. 

"Uiteindelijk is mens een gebeuren [...]" (Jung 1961 enz, blz 105)

De therapeut ziet af van de macht als betekenisgever en legt de autonomie terug bij de cliŽnt; zo helpt hij de cliŽnt om weer zelf de auteur te worden van het eigen verhaal, en wel het hele verhaal, inclusief de afgescheiden aspecten. De therapeut ziet af van het opleggen van een verborgen en heteronome definitie van het probleem van de cliŽnt, diagnose genaamd. In dialoog met de cliŽnt zoekt hij naar consensus, naar een nieuw gezamenlijk verhaal, dat van zijn tot worden kan leiden.

  • Foucault, besproken in Lambrechts 1982, besproken in Olthof & Vermetten 1994, blz 103 e.v.

Het differentie denken 

Dit denken accepteert verschillen; let juist hierop in plaats van ze weg te werken tot een abstracte eenheid. Dit soort constructies dienen gedeconstrueerd en gereconstrueerd worden. De werkelijkheid is nu eenmaal veelvoudig. 

"De therapie is bij elk geval weer anders. Wanneer een arts mij vertelt dat hij strikt een of andere 'methode' volgt, dan betwijfel ik het therapeutische effect." [...]
"Er zijn net zoveel psychotherapieŽn [...] als er menselijke individuen zijn. Ik behandel elke patiŽnt zo individueel mogelijk. Algemene regels zijn met een korreltje zout te nemen." [...]
"Voor mij betstaat er ten opzichte van het individu alleen maar het individuele begrijpen. Voor elke patiŽnt heb je een andere taal nodig."[...]
"Het beslissende punt is dat ik als mens tegenover een ander mens sta. De analyse [therapie] is een dialoog tussen twee partners."
(Jung 1961 enz. blz 119)

Wat betekent dit voor de therapeut? 

  • Geef plaats aan 'het andere'. 
     
  • Let juist ook op wat er niet verteld wordt, wat 'niet mag', wat buiten de dominante orde staat, wat wellicht nog verborgen, onbewust is. 
     
  • Let op stiltes, leemten, details, het marginale, het geheime, het onnoembare, het 'heilige', wat 'tussen de regels in staat'. 
     
  • Zoek in het verhaal van de cliŽnt juist wat uniek en veelvormig is. 
     
  • Benoem het unieke, het eigene, het ontroerende [*].
    • [*] "De voor de psychotherapeutische werking noodzakelijke band staat het de arts niet toe zich te onttrekken aan de grote indruk die de hoogte- en dieptepunten van de lijdende mens op hem maken." 
      Jung 1961 enz. blz 129)
       
  • Vermijd onderscheidingen als 'dit is gezonder dan dat'. 
     
  • Vermijd stereotyperingen als 'de man', 'de vrouw', 'het kind', 'de pedofiel'. 
     
  • Accepteer het verhaal en de betekenissen daarin; bestrijd deze niet. 
     
  • Associeer, ook als therapeutisch team, op het verhaal; laat komen wat er komt, inclusief (vaak tegenstrijdige) gevoelens, lijfelijke sensaties, weerstand, reflecties. 
     
  • Benoem deze, maar zonder oordeel, commentaar, kritiek of toevoeging. 
     
  • Speel met het verhaal, dwaal er in rond. 
     
  • Geef een speelse herhaling ("alsof ..."), nabootsing, weerspiegeling van het verhaal, met reflectie; daarbij blijft het verhaal dat van de cliŽnt.
     
  • Stel vragen aan het verhaal en de verteller.
     
  • Zoek samen naar nieuwe wendingen en mogelijkheden in het verhaal; in overeenstemming met de cliŽnt, niet tegen deze in.

Aldus Olthof & Vermetten 1994, blz 109 ev, blz 159 ev. Zij verwijzen naar Deleuze (gelezen) en naar Lyotard, Derrida's 'reconstructie' en Lyotard's 'micrologie' (nog niet geraadpleegd). Zij verwijzen ook naar White 2009, blz. 159 ev.

Theoretisch verwijst het bovenstaande naar de volgende begrippen: 

  • Deconstructie, reconstructie (Foucault; Olthof & Vermetten 1994 blz 117 ev)
  • Rizoom: een wortelstelsel zonder centrum met steeds nieuwe verbindingen (Deleuze in Romein cs 2009, blz. 188 ev; Olthof & Vermetten 1994 blz 118; Olthof 2012, blz 39, 40 en zie register)
  • Mimesis: nabootsing, weerspiegeling (Olthof & Vermetten 1994, blz 119 ev). 
  • Heuristisch zoeken - hier: luisteren: naar betekenissen. Daarna: 
  • Hermeneutisch zoeken: verhelderen, verklaren (hier niet in de zin van oorzakelijk logisch), begrijpen, duiden, voelbaar maken, met behulp van sleutelwoorden, metaforen, (a)symmetrie.

Dit is de basis van de narratieve theorie en therapie (Olthof 2012; Olthof & Vermetten 1994; White 2009), in essentie ook de basis van de narratieve zelfhulpmethode. Deze is beschreven in Gieles 2016 (a).

In de werkwijze herkennen we

  • de beroemd geworden ďpersoonlijkheid nr 1 en persoonlijkheid nr 2Ē, ook die van zijn moeder, van Carl Gustav Jung, later genoemd ďde schaduwkantĒ die er ook mag zijn (Jung 1961-1976-1994, blz 47 ev; 82 e.v.).
     
  • ĎZichzelf worden in menselijke relatieí (Rogers 1961-2004, Vossen 1976) en hun non-directieve therapie, gericht op de zelfontwikkeling van de cliŽnt in de hem of haar aangeboden relationele ruimte waarin ook de therapeut optreedt als persoon;
     
  • de psychodynamische theorie hierachter, het groeivermogen van de mens, het vermogen om vanuit het zijn ook te worden;
     
  • de kracht van het tussenmenselijke (Olthof c.s. 1994, 2012),
  • het elkaar ďtangentieelĒ raken zonder in elkaar of elkaars systeem op te gaan;
     
  • het communicatieve handelen van Habermas (1971; Kunneman 1985; Gieles 1992 blz 44), communicatie als vorm van handeling, iets doen door iets te zeggen; en
     
  • de machtsvrije dialoog van Habermas (idem) en Buber (1954-2007) die de ander niet wil sturen of veranderen, maar ontmoeten, ook in de zin van ďont-moetenĒ: Ďer moet nietsí.

Literatuur

  • Meer literatuur staat vermeld in Gieles 2016a.

Buber, Martin (1954-2007). Dialogisch leven. Utrecht: Bijleveld. In het bijzonder: Elementen van het tussenmenselijke, blz 131 Ė 161, bijvoorbeeld "Het echte gesprek", blz 154 ev. 

Foucault, Michel (1964-2001) Madness and Civilisation (Folie et dťraison). Libraire Ploin (1964) Ė London & New York: Routledge (2001).

Gieles, Frans. E. J. (1992) Het organiserend kernbegrip van handelingsonderzoek: de discours. http://www.human-being.nl/Bibliotheek/discours.htm .

Gieles, Frans E.J.. (1996) De boze olifant:
< http://www.human-being.nl/Bibliotheek/dozen/zoektocht/dromen/olifant.htm >
Klik desgewenst op "Omhoog" en dan weer op "Omhoog": "De Zoektocht" op
< http://www.human-being.nl/Bibliotheek/dozen/zoektocht/inleiding.htm#Inhoud >.
Meer olifanten (en konijnen) in
< http://www.human-being.nl/Bibliotheek/dozen/oedi/verslag.htm >.

Gieles, Frans E. J. (2006). ĎMaar meneer, u bent een dader!í Narratieve dwang als vorm van gedragsaanpassing.
http://www.helping-people.info/Treatment/sot/dader.htm

Gieles, Frans E. J. (2016a). Het verhaal dat verteld mag worden. http://www.jorisoost.nl/lees/jon/het_verhaal_dat_verteld_mag_worden.htm  .

Habermas, Jurgen (1971). Vorbereitende Bemerkungen zu einer Theorie der kommunikatieven Kompetenz; in: J. Habermas & N. Luhnmann, Theorie der Gesellschaft oder Sozial Technologie. Frankfurt.

Holtes, Lťonie (2013). Ervaring niet vereist. Nagelaten document. Een jonge psycholoog over haar werk in een tbs-kliniek. Amsterdam: Podium.

Jung, Carl Gustav. (1961-1976-1994). Herinneringen, Dromen, Gedachten; een autobiografie. Rotterdam: Lemniscaat.

Kunneman, H. (1985). Habermas' theorie van het communicatieve handelen, een samenvatting. Amsterdam.

Lambrechts, Mark (1982). Michel Foucault, excerpten en kritieken. Nijmegen: Sun.

Olthof, Jan (2012). Handboek Narratieve psychotherapie; theorie en praktijk. Utrecht: De Tijdstroom.

Olthof, Jan & Vermetten, Eric (1994). De mens als verhaal - Narratieve strategieŽn in psychotherapie voor kinderen en volwassenen. Utrecht: De Tijdstroom.

Rogers, Carl R. (1961-2004). On becoming a person - a therapist's view of psychotherapy. London: Constable.

Romein, Ed & Schuilenberg, Marc & Tuinen, Sjoerd van (Redactie) (2009). Deleuze Compendium. Amsterdam: Boom.

Vossen, Toine (1976). Zichzelf worden in menselijke relatie. Haarlem: De Toorts.

White, Michael (2009). Narratieve therapie in de praktijk - Verhalen die werken; Amsterdam: Hogrefe (Norton & Cy Inc New York 2007).

Start ] Omhoog ]